Hoge Raad: 'hetzelfde feit' uit het ne bis in idem-beginsel wordt anders uitgelegd dan art. 50 Handvest
ANNOTATIE NLF 2026/2089
10 november 2026
De Hoge Raad oordeelde op 6 oktober jl. over het ne bis in idem-beginsel. De zaak gaat over de vraag of sprake is van ‘hetzelfde feit’ nu er verzuimboetes waren opgelegd en een strafvervolging op grond van artikel 69a AWR was ingesteld wegens het niet betalen van de verschuldigde btw. [1]
De feiten
Aan de verdachte waren verzuimboetes opgelegd op grond van artikel 67c AWR wegens het niet betalen van de verschuldigde btw. De verdachte is ook strafrechtelijk vervolgd voor het niet betalen van de verschuldigde btw op grond van artikel 69a AWR. Het hof heeft het Openbaar Ministerie ontvankelijk verklaard in de strafvervolging, omdat geen sprake is van ‘hetzelfde feit’ op grond van het ne bis in idem-beginsel. Het hof kwam uiteindelijk tot en veroordeling en toepassing van artikel 9a Sr.
De verdachte was het hier niet mee eens en ging in cassatie.
Het ne bis in idem-beginsel: hetzelfde feit
Het ne bis in idem-beginsel beschermt een persoon tegen een dubbele vervolging en berechting wegens hetzelfde feit. Het dient dan te gaan om dezelfde persoon, dus niet een BV en een DGA. Het ne bis in idem-beginsel is verankerd in het EVRM, het Handvest en nationaal in het wetboek van Strafrecht en Strafvordering.
Ten aanzien van de vraag of sprake is van ‘hetzelfde feit’ heeft de Hoge Raad verwezen naar het arrest uit 2011, waarin de maatstaf is gegeven voor de beoordeling of van ‘hetzelfde feit’ sprake is. Het gaat dan om de juridische aard van de feiten (in het bijzonder de rechtsgoederen ter bescherming waarvan de delictsomschrijvingen strekken en de stafmaxima) en de gedraging van de verdachte. Door verwijzing naar het 2011-arrest wordt duidelijk dat dit voor de Hoge Raad nog steeds de heersende leer is.
Een geldboete voor belastingfraude voor € 150.000 door de BV acht de rechtbank passend en geboden
Ne bis in idem-beginsel en Handvest
In artikel 50 Handvest is opgenomen: “Recht om niet tweemaal in een strafrechtelijke procedure voor hetzelfde delict te worden berecht of gestraft. Niemand wordt opnieuw berecht of gestraft in een strafrechtelijke procedure voor een strafbaar feit waarvoor hij in de Unie reeds onherroepelijk is vrijgesproken of veroordeeld overeenkomstig de wet.” Hierop is een beperking mogelijk, zoals neergelegd in artikel 52 Handvest: “Beperkingen op de uitoefening van de in dit handvest erkende rechten en vrijheden moeten bij wet worden gesteld en de wezenlijke inhoud van die rechten en vrijheden eerbiedigen. Met inachtneming van het evenredigheidsbeginsel kunnen alleen beperkingen worden gesteld indien zij noodzakelijk zijn en daadwerkelijk aan door de Unie erkende doelstellingen van algemeen belang of aan de eisen van de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen beantwoorden.”
Ne bis in idem-beginsel: nationaal en Unierecht
De Hoge Raad oordeelt dat het ne bis in idem-beginsel zowel een nationaalrechtelijke als Unierechtelijke uitwerking kent. Maar dat betekent niet dat de inhoud van ‘hetzelfde feit’ uit artikel 68 Sr en 255 Sv samenvalt met (en moet worden afgestemd op) het begrip ‘hetzelfde delict’ uit artikel 50 Handvest. Er is namelijk een verschil tussen beide, omdat bij artikel 50 Handvest een beperkingssystematiek mogelijk is wat niet mogelijk is bij het nationaalrechtelijke ne bis in idem-beginsel.
Desondanks oordeelt de Hoge Raad dat in Unierechtelijke zaken de rechter wel aan het Unierechtelijk ne bis in idem-beginsel moet toetsen, als artikel 68 Sr en 255 Sv niet al aan de strafvervolging in de weg staan.
Afstemming o.b.v. AAFD Protocol bij materieel dezelfde feiten
Vervolgens overweegt de Hoge Raad dat voor de afstemming tussen de Belastingdienst en het Openbaar Ministerie over welke zaken strafrechtelijk worden afgedaan en welke bestuursrechtelijke, het AAFD Protocol geldt. “Hoewel het protocol dat niet expliciet bepaalt, moet dit protocol zo worden toegepast dat afstemming ook plaatsvindt in gevallen waarin het gaat om gedragingen die (deels) dezelfde materiële feiten betreffen als bedoeld in de onder 2.5 weergegeven rechtspraak van het Hof van Justitie. Hiermee wordt tegengegaan dat strafrechtelijke vervolging plaatsvindt als met (uitsluitend) bestuursrechtelijke handhaving kan worden volstaan.”
Conclusie
De Hoge Raad oordeelt nog als volgt voor de situatie dat sprake is van een (tweede) vervolging, terwijl de verdachte al eerder is bestraft in een straf- of bestuursrechtelijke procedure voor (deels) dezelfde materiële feiten (conform Handvest), maar niet sprake is van ‘hetzelfde feit’ (conform nationaalrechtelijk ne bis in idem-beginsel). In zo’n geval moet de rechter bij de strafoplegging zich ervan vergewissen dat de nadelen die de verdachte lijdt als gevolg van de twee procedures niet onevenredig zijn.
De Hoge Raad ziet geen aanleiding om hierover prejudiciële vragen te stllen aan het Hof van Justitie.
Voor NLFiscaal schreef ik bij dit arrest een annotatie. De vindplaats daarvan is NLF 2026/2089.
———————————————
[1] Hoge Raad 6 oktober 2026, ECLI:NL:HR:2026:1578.
Ook interessant:
